Hoe werkt een opvullegaat? Uitleg, rekenvoorbeeld en tips

Als de eerste ouder overlijdt, krijgen de kinderen op papier een deel van de erfenis. Dat erfdeel is vaak hoger dan de belastingvrije vrijstelling, waardoor zij direct erfbelasting moeten betalen — terwijl het geld eigenlijk bij de langstlevende partner blijft. Een opvullegaat voorkomt dit probleem. In dit artikel leest u precies hoe een opvullegaat werkt, ziet u een concreet rekenvoorbeeld en ontdekt u wanneer deze testamentclausule wél en niet verstandig is.

Wat is een opvullegaat?

Een opvullegaat is een bepaling in een testament die de langstlevende partner het recht geeft om de erfdelen van de kinderen te herschikken. Concreet mag de langstlevende de vordering van elk kind "opvullen" tot precies het bedrag van de vrijstelling erfbelasting. Daarmee komt het erfdeel per kind onder de belastingvrije grens, en hoeft er bij het eerste overlijden geen erfbelasting te worden betaald.

Het opvullegaat is geen apart document — het is een clausule die de notaris opneemt in uw testament. Het werkt alleen in combinatie met de langstlevende verdeling, waarbij de volledige nalatenschap naar de achterblijvende partner gaat en de kinderen een vordering (een schuld van de langstlevende) krijgen.

Hoe werkt een opvullegaat precies?

Bij de wettelijke verdeling erft de langstlevende partner alles, en krijgen de kinderen een vordering op de langstlevende. Die vordering is pas opeisbaar als ook de langstlevende overlijdt. Zonder opvullegaat wordt de nalatenschap in gelijke delen verdeeld: de partner krijgt de helft, elk kind een gelijk deel van de andere helft.

Met een opvullegaat mag de langstlevende die verdeling aanpassen. De langstlevende verkleint het erfdeel van elk kind tot maximaal de vrijstelling (€ 26.230 in 2026), en het restant komt bij het eigen erfdeel van de langstlevende. Het totaalbedrag van de nalatenschap verandert niet — alleen de verdeling verschuift.

Dit werkt in drie stappen:

1. De nalatenschap wordt vastgesteld — Alle bezittingen minus schulden bepalen de totale omvang van de erfenis.
2. De langstlevende past de verdeling aan — In plaats van de wettelijke gelijke verdeling, krijgt elk kind een vordering ter grootte van precies de vrijstelling erfbelasting (€ 26.230 per kind in 2026). De rest wordt toebedeeld aan de langstlevende.
3. De kinderen betalen geen erfbelasting — Omdat hun erfdeel nu gelijk is aan de vrijstelling, valt er niets te belasten. De langstlevende partner heeft sowieso een veel hogere vrijstelling (€ 828.974 in 2026) en betaalt in de meeste gevallen ook geen belasting.

Rekenvoorbeeld: hoeveel bespaart u met een opvullegaat?

Stel: Hans en Marieke zijn getrouwd en hebben twee kinderen. Hans overlijdt. De nalatenschap bedraagt € 400.000.

Zonder opvullegaat (wettelijke verdeling)

Totale erfbelasting zonder opvullegaat: € 14.754

Met opvullegaat

Totale erfbelasting met opvullegaat: € 0

In dit voorbeeld bespaart het gezin € 14.754 aan erfbelasting. De kinderen krijgen nog steeds hun vordering — alleen is die nu lager. Bij het overlijden van Marieke ontvangen de kinderen alsnog de volledige nalatenschap.

Wilt u weten hoeveel u in uw situatie kunt besparen met een opvullegaat? Volg dan een gratis online lezing, of bezoek een gratis lezing bij u in de buurt, of maak een gratis en vrijblijvend afspraak met een erfrechtspecialist.

Opvullegaat en de wettelijke verdeling

Het opvullegaat werkt alleen bij de wettelijke verdeling — het systeem dat sinds 2003 automatisch geldt als er geen testament is, of als het testament de wettelijke verdeling volgt. Bij deze verdeling gaat alles naar de langstlevende en krijgen kinderen een niet-opeisbare vordering.

Heeft u een testament van vóór 2003? Dan kan daarin een ouderlijke boedelverdeling staan in plaats van de wettelijke verdeling. In dat geval werkt het opvullegaat anders of helemaal niet. Het is verstandig om een ouder testament te laten controleren door een specialist. In veel gevallen is het voordeliger om een nieuw testament op te stellen dat gebruikmaakt van de wettelijke verdeling mét opvullegaat.

Nadelen en aandachtspunten van een opvullegaat

Een opvullegaat is in veel situaties voordelig, maar er zijn ook aandachtspunten:

• De kinderen krijgen een kleinere vordering — Het erfdeel van de kinderen wordt verkleind tot de vrijstelling. Bij het tweede overlijden wordt dit verrekend, maar als de langstlevende het vermogen in de tussentijd opmaakt (of als de Wlz-eigen bijdrage een deel opslokt), kan het uiteindelijke erfdeel lager uitvallen.
• Bij het tweede overlijden kan de belastingdruk hoger zijn — Omdat de langstlevende een groter deel van de nalatenschap heeft gekregen, kan de erfenis bij het tweede overlijden groter zijn. In sommige gevallen verschuift u de belasting dus naar een later moment in plaats van te besparen. Een specialist kan doorrekenen of dit in uw geval speelt.
• Niet altijd voordelig bij kleine nalatenschappen — Als de erfdelen van de kinderen al onder de vrijstelling vallen, heeft een opvullegaat geen toegevoegde waarde. Dat is het geval bij een nalatenschap van minder dan circa € 105.000 bij twee kinderen.
• Combinatie met AWBZ/Wlz-clausule is belangrijk — Als de langstlevende in een verpleeghuis terechtkomt, kan het CAK de vordering van de kinderen opeisen voor de eigen bijdrage. Zonder AWBZ-clausule gaat het gespaarde bedrag alsnog verloren. Combineer een opvullegaat daarom altijd met een Wlz-clausule.

Opvullegaat vs. afvullegaat: wat is het verschil?

Naast het opvullegaat bestaat er ook een afvullegaat. De namen lijken op elkaar, maar de werking verschilt.

In de praktijk worden de termen soms door elkaar gebruikt. Bij sommige notarissen wordt een combinatie opgenomen: een clausule die zowel kan "opvullen" als "afvullen", afhankelijk van de situatie. Dit heet een vul- of combilegaat. Uw notaris of erfrechtspecialist kan de juiste variant voor uw situatie adviseren.

Wanneer is een opvullegaat verstandig?

Een opvullegaat is het meest zinvol als:

• U getrouwd bent of een geregistreerd partnerschap heeft — en kinderen heeft die bij het eerste overlijden erfgenaam zijn.
• Uw nalatenschap groter is dan circa € 105.000 — bij twee kinderen. Bij drie of meer kinderen ligt het omslagpunt lager.
• U de langstlevende financieel goed wilt achterlaten — het opvullegaat vergroot het deel van de langstlevende, zodat die meer financiële ruimte houdt.
• U een actueel testament wilt — met een tweetrapsmaking, renteclausule of Wlz-clausule als aanvulling.

Heeft u een samengesteld gezin met stiefkinderen? Dan is de situatie complexer. Stiefkinderen hebben een lagere vrijstelling en een hoger belastingtarief. Een specialist kan berekenen of een opvullegaat ook dan voordelig is of dat een andere constructie beter past.

Veelgestelde vragen over een opvullegaat